Εσωτερική χρεοκοπία;

  Πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Βιλιάρδου, όπως αναδημοσιεύτηκε από το youpayyourcrisis. Εις βάθος ανάλυση του σεναρίου χρεοκοπίας. Η βασική ιδέα είναι ότι το κράτος κρατιέται στον ορό για να αποφευχθεί η όποια κρίση από παύση πληρωμών στο εξωτερικό, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει στάση πληρωμών προς το εσωτερικό της χώρας. Πιο λιανά, χρεοκοπία για μας, αλλά όχι για τους άλλους. Προσωπική ένσταση για το αν μπορεί να διατηρηθεί αυτό το status για πολύ ακόμα, αφού η χρεοκοπία προς άπαντες είναι προ των πυλών. Το άρθρο είναι μεγαλούτσικο μεν, αλλά περιεκτικότατο και διαφωτιστικότατο δε.

Πηγή: sofokleous 10

B. Bιλιάρδος

Πιθανολογούμε ότι, η Ελλάδα θα διατηρηθεί στην Ευρωζώνη, θα ισορροπεί σε τεντωμένο σχοινί χωρίς να χρεοκοπεί, ενώ ταυτόχρονα θα υφίσταται όλα τα δεινά της στάσης πληρωμών

Πάρα πολλές φορές ευρισκόμαστε αντιμέτωποι με ερωτήσεις, σχετικά με το τι ακριβώς είναι η χρεοκοπία. Η απάντηση μας είναι ότι, ένα κράτος πτωχεύει όταν δεν μπορεί να πληρώσει τους δανειστές του - αυτούς δηλαδή που διαθέτουν ληξιπρόθεσμες υποσχετικές πληρωμής (ομόλογα), οι οποίες αφορούν είτε τόκους, είτε χρεολύσια (δόσεις). Γράφουμε δανειστές και όχι πιστωτές, επειδή υπάρχει σημαντική διαφορά μεταξύ τους. Οι πιστωτές είναι δυνατόν να είναι προμηθευτές του δημοσίου, οι οποίοι δεν έχουν κρατικά αξιόγραφα στην κατοχή τους – οπότε μπορεί να επιβάλλουν την πτώχευση, όπως και στις επιχειρήσεις, μόνο αφού δικαιωθούν τελεσίδικα από κάποιο δικαστήριο, εκδώσουν διαταγή πληρωμής κλπ.

Περαιτέρω, δεν υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της πτώχευσης μίας επιχείρησης και ενός κράτους – όπου, στην περίπτωση της επιχείρησης, οι δανειστές είναι συνήθως τράπεζες (πιστωτές οι προμηθευτές της, το προσωπικό κλπ.). Αντίθετα όμως με τις επιχειρήσεις, τα κράτη δεν μπορούν να κλείσουν δηλώνοντας χρεοκοπία, ενώ δεν υπάρχει Πτωχευτικό Δίκαιο και δεν μπορεί να διορισθεί σύνδικος πτώχευσης – ο οποίος θα πουλούσε όλα τα περιουσιακά στοιχεία τους κράτους, θα πλήρωνε με αυτά μέρος των υποχρεώσεων του και θα το εκκαθάριζε (έκλεινε).

Στη θέση του συνδίκου πτώχευσης, αλλά με εντελώς διαφορετικό τρόπο, υπεισέρχεται το ΔΝΤ - το οποίο ουσιαστικά «εκβιάζει» την πώληση των περιουσιακών στοιχείων του κράτους (ιδιωτικοποιήσεις), αρνούμενο να πληρώσει τις δόσεις που έχει υποσχεθεί, εάν δεν συμμορφώνεται με τις απολυταρχικές εντολές του η εκάστοτε κυβέρνηση.

Το κενό αυτό τώρα, την μη ύπαρξη πτωχευτικού Δικαίου δηλαδή για τα κράτη, προγραμματίζει να καλύψει η ΕΕ - μετά από απαίτηση της Γερμανίας, όταν θα έχουν ολοκληρωθεί οι διαδικασίες του EFSM (περί το 2013). Ειδικά όσον αφορά τιςιδιωτικοποιήσεις, οφείλουμε να διαχωρίζουμε τις κοινωφελείς εταιρείες (δεν επιτρέπεται η πώληση τους), τις στρατηγικές, τις ζημιογόνες και τις κερδοφόρες (η πώληση των τελευταίων μειώνει τα χρέη αλλά αυξάνει τα ελλείμματα, τα οποία εκβάλλουν αργότερα στα χρέη – οπότε είναι δώρο άδωρο).    

Η επόμενη ερώτηση είναι συνήθως εάν η Ελλάδα έχει ήδη χρεοκοπήσει, αφού δεν θα μπορούσε να πληρώσει τα χρέη της χωρίς τη συνδρομή της Τρόικας – επίσης, εάν είναι σε καθεστώς επιλεκτικής χρεοκοπίας. Όσον αφορά το πρώτο, η χώρα μας φυσικά δεν έχει χρεοκοπήσει, αφού ο δανεισμός από το ΔΝΤ της Βραζιλίας, για παράδειγμα, δεν την οδήγησε τελικά στη χρεοκοπία (αν και οφείλουμε να σημειώσουμε εδώ ότι, το δημόσιο χρέος της Βραζιλίας, όπως επίσης της Αργεντινής και τηςΟυρουγουάης την κρίσιμη εποχή, δεν υπερέβαινε το 60% του ΑΕΠ τους – έναντι 160% της Ελλάδας σήμερα).   

Εκτός αυτού, η Ελλάδα δεν ευρίσκεται ακόμη σε καθεστώς επιλεκτικής χρεοκοπίας – κάτι που θα μπορούσε σύντομα να συμβεί, εάν εφαρμοσθούν οι αποφάσεις της 21^ης Ιουλίου (διαγραφή χρεών από τους ιδιώτες-επενδυτές, ύψους 21% κλπ.). Επίσης όχι σε καθεστώς ελεγχόμενης χρεοκοπίας, αφού αυτό σημαίνει τη συμφωνία του κράτους με τους δανειστές του, αναφορικά με την επιμήκυνση των πληρωμών, τη διαγραφή μέρους των χρεών κλπ. – κάτι που θα μπορούσε επίσης να συμβεί, όταν και εάν εφαρμοσθούν οι αποφάσεις της ΕΕ.       

Σε σχέση τώρα με την πολυσυζητημένη «εκδίωξη» της χώρας μας από το Ευρώ, θα λέγαμε αρχικά ότι, δεν μπορεί κανένας να μας υποχρεώσει (με βάση την Ευρωπαϊκή συνθήκη) – ίσως όμως να μπορεί να μας «εκβιάσει», έτσι ώστε να το αποφασίσουμε μόνοι μας. Φυσικά η υποτίμηση που θα ακολουθούσε, αφενός μεν θα εκσφενδόνιζε το εξωτερικό χρέος μας στα ύψη (δημόσιο και ιδιωτικό), αφετέρου θα οδηγούσε τις τράπεζες, καθώς επίσης τις επιχειρήσεις (όλους εμάς επομένως) στην απόλυτη καταστροφή (υποθετικό σενάριο χρεοκοπίας).

Σχετικά τώρα με την άνοδο της ανταγωνιστικότητας της Ελλάδας, λόγω της υποτίμησης εάν η χώρα υιοθετούσε τη δραχμή(ένα σενάριο που επικαλούνται αρκετοί), θεωρούμε ότι μάλλον αποτελεί μία σκόπιμη πλάνη. Η «εσωτερική υποτίμηση», η οποία επιδιώκεται σήμερα (μείωση των μισθών κλπ.), έχει ουσιαστικά τον ίδιο ακριβώς στόχο και σκοπό. Μοναδική ίσως διαφορά είναι το ότι, δεν γίνεται συνήθως αποδεκτή από τους εργαζομένους – τους οποίους «κοροϊδεύει» κανείς ευκολότερα, με τη βοήθεια της πληθωριστικής υποτίμησης (μείωση της αγοραστικής αξίας των μισθών κ.α.). 

Ολοκληρώνοντας, για τον υπόλοιπο πλανήτη, τόσο η ενδεχόμενη χρεοκοπία της Ελλάδας, όσο και η έξοδος της από την Ευρωζώνη σήμερα (μετά το 2013 θα αλλάξουν οι συνθήκες), θα είχε απίστευτα καταστροφικά αποτελέσματα – μεταξύ άλλων τη διάλυση της Ευρωζώνης, εκτεταμένες χρεοκοπίες κρατών και τραπεζών, μείωση του παγκόσμιου ΑΕΠ λόγω τεράστιας ύφεσης (υπολογίζεται στο -15%), μαζική κατάρρευση νομισμάτων και χρηματιστηρίων (ενδεχομένως του ίδιου του χρηματοπιστωτικού συστήματος), κοινωνικές εξεγέρσεις διεθνώς, επαναστάσεις, πολέμους κλπ.

Σε κάθε περίπτωση βέβαια, επειδή η πτώχευση της δεν εξαρτάται πλέον από την ίδια, η Ελλάδα μπορεί να χρεοκοπήσει σε μία ώρα, σε μία ημέρα, σε μήνες ή και σε χρόνια – όταν το επιτρέψουν οι διεθνείς συγκυρίες, οι αγορές ή οι σχεδιασμοί των «εταίρων» της, ενώ δεν υπάρχει τίποτα πιο βασανιστικό για τον άνθρωπο, από την αναμονή του «μοιραίου».    

Δυστυχώς για όλους μας, η Ελλάδα κινδυνεύει ανά πάσα στιγμή να χρεοκοπήσει, παρά το ότι έχει υψηλότερα περιουσιακά στοιχεία από το δημόσιο χρέος της - ενώ ο συνολικός δανεισμός της, δημόσιος και ιδιωτικός, ήταν μέχρι πρόσφατα χαμηλότερος ακόμη και από τη Γερμανία (άρθρο: Τα παιδιά του Σικάγου). Σε παραλληλισμό με μία επιχείρηση λοιπόν, η οποία πτωχεύει παρά το ότι διαθέτει ένα μεγάλο αριθμό ακινήτων, τα οποία όμως δεν είναι νοικιασμένα, η χώρα μας οδηγείται στην καταστροφή λόγω της διαχρονικής ανικανότητας των «διαχειριστών» της να εκμεταλλευθούν τη δημόσια περιουσία της – «άψυχη» και έμψυχη.    

Η ΑΝΑΓΚΗ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑΣ

Με βάση όλα όσα συμβαίνουν σήμερα διεθνώς, θα μπορούσε κανείς να ισχυρισθεί ότι, εν αγνοία μας έχει απαγορευθεί στην Ελλάδα να χρεοκοπήσει – παρά το ότι, κατά πολλούς, μόνο έτσι θα έλυνε τα χρόνια προβλήματα της οικονομίας της. Για παράδειγμα, όταν

(α)  μία επιχείρηση λειτουργεί με ζημία (στην περίπτωση μίας χώρας, όταν οι δαπάνες του προϋπολογισμού είναι μεγαλύτερες από τα έσοδα),

(β)  αγοράζει περισσότερα από όσα πουλάει (στην περίπτωση τους κράτους, έλλειμμα στο ισοζύγιο εξωτερικών συναλλαγών ύψους 14% του ΑΕΠ),

(γ)  όσο και να περιορίσει το προσωπικό της ή/και να μειώσει τους μισθούς, δεν επιστρέφει στην κερδοφορία(απολύσεις ΔΥ),

(δ)  οι τόκοι για τα δάνεια της πλησιάζουν το 40% των ετησίων εσόδων της, ενώ οι δόσεις των δανείων είναι αδύνατον ποτέ να πληρωθούν,

θα ήταν εντελώς ανεύθυνο να συνεχίσει να λειτουργεί – αφού έτσι θα κατάστρεφε όλο και περισσότερες τράπεζες ή προμηθευτές της.

Επομένως, ο διαχειριστής της θα έπρεπε αμέσως να δηλώσει πτώχευση – έτσι ώστε αφενός μεν να πάψει να χρεώνει τους πιστωτές της ζημιογόνας εταιρείας του, αφετέρου να προστατέψει την επιχείρηση από τους δανειστές της, υπαγόμενος στο άρθρο 99 του πτωχευτικού κώδικα.

Δηλαδή, ο διαχειριστής θα ήταν υποχρεωμένος να ζητήσει τη διαγραφή μέρους των χρεών της εταιρείας του από τους δανειστές της, την επιμήκυνση των δόσεων και χαμηλά επιτόκια – μήπως έτσι καταφέρει και διασώσει κάποιο μέρος της επιχείρησης, με στόχο να μη χάσουν τις δουλειές τους οι εργαζόμενοι (ούτε τις επενδύσεις τους οι μέτοχοι της). Διαφορετικά, εάν δεν δήλωνε χρεοκοπία, θα ήταν υπεύθυνος απέναντι στο νόμο - αφού δεν επιτρέπεται να λειτουργεί μία εταιρεία υπό τις παραπάνω προϋποθέσεις.     

Η ΕΛΛΑΔΑ

Επιστρέφοντας στη χώρα μας, είναι πέραν πάσης αμφιβολίας ότι, δεν θα μπορέσει να ανταπεξέλθει με τα πολυποίκιλα προβλήματα της (το 2009 θα μπορούσε σχετικά εύκολα – ενδεχομένως και το 2010),

(α)  εάν δεν μειωθούν τα επιτόκια δανεισμού (στο 1,5% - όσα πληρώνουν οι Ελληνικές τράπεζες στην ΕΚΤ),

(β)  εάν δεν επιμηκυνθεί ο χρόνος αποπληρωμής των οφειλών της, τουλάχιστον στα 40 έτη - όπως πέτυχε η Γερμανία το 1953, μαζί με τη διαγραφή μεγάλου μέρους των χρεών της (η Γερμανία απαίτησε επίσης να μην είναι οι δόσεις για τα υπόλοιπα υψηλότερες από το 4% των εξαγωγών της - οπότε οι δανειστές της τη βοήθησαν να αυξήσει τις εξαγωγές, για να πληρωθούν γρηγορότερα)

(γ)  εάν δεν γίνουν παραγωγικές επενδύσεις από τις χώρες του ευρωπαϊκού Βορά, έτσι ώστε να επιλυθεί το πρόβλημα του αρνητικού ισοζυγίου εξωτερικών συναλλαγών, καθώς επίσης

(δ)  εάν η κυβέρνηση δεν καταφέρει τελικά να ελέγξει τις δαπάνες, παράγοντας πρωτογενή πλεονάσματα στον προϋπολογισμό (κέρδη προ τόκων και δόσεων).  

Παράλληλα φυσικά θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα σωστό επιχειρηματικό πλαίσιο (φορολογικό κλπ.), το οποίο να εξασφαλίζει την ανάπτυξη, να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στην πολιτική, να καταπολεμηθεί η διαφθορά των ιθυνόντων κλπ.

Εάν όμως δεν συμβούν όλα αυτά, καθώς επίσης εάν συνεχίσει να ακολουθείται η καταστροφική πολιτική λιτότητας, παράλληλα με τη λεηλασία κράτους και Πολιτών, κατά τις μεθόδους των συνδίκων του διαβόλου, η Ελλάδα δεν θα έχει μέλλον.

Είναι δυνατόν όμως να μην το γνωρίζουν οι δανειστές μας; Υπάρχει έστω και μία πιθανότητα να μην το έχει συνειδητοποιήσει η Γερμανία ή το ΔΝΤ; Τι ακριβώς επιδιώκουν, επιμένοντας στο ίδιο λανθασμένο «μονοπάτι»;

Κατά την άποψη μας, η απάντηση στα ερωτήματα αυτά είναι απλούστατη – ενώ θυμίζουν σήμερα το «γόρδιο δεσμό», όπως κάποτε την τοποθέτηση του Δούρειου Ίππου μέσα στο κάστρο της Ευρωζώνης.

Ειδικότερα, επειδή η Τρόικα φαίνεται πως απέτυχε να «τιθασεύσει» την «κομματικοκεντρική» Πολιτική μας, όπως έχουμε αποτύχει όλοι εμείς οι Πολίτες τόσα χρόνια, αποφάσισε να μεταφέρει τις ευθύνες ξανά σε εμάς – εξαναγκάζοντας μας όμως αυτή τη φορά να δράσουμε.

Δηλαδή, οδήγησε τη χώρα στο μονόδρομο της «εσωτερικής χρεοκοπίας» (στάση πληρωμών εντός συνόρων) - όπου η Ελλάδα

(α)  θα διατηρηθεί στην Ευρωζώνη, έτσι ώστε να μην δημιουργήσει πρόβλημα στο ευρώ,

(β)  θα ισορροπεί σε τεντωμένο σχοινί χωρίς να χρεοκοπεί, έτσι ώστε να μην δημιουργήσει πρόβλημα στον πλανήτη, αλλά

(γ)  θα υφίσταται όλα τα «δεινά» της χρεοκοπίας (φυσικά είναι πιθανόν η εκτίμηση μας να είναι εντελώς εσφαλμένη – πόσο μάλλον αφού δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς συζητείται από την κυβέρνηση).

Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί με έναν σχετικά εύκολο τρόπο: η Τρόικα θα πληρώνει μόνο τους ξένους δανειστές μας, τουλάχιστον μέχρι το 2013 (όπου θα έχει εξουδετερωθεί η Ελληνική βόμβα), θα μετατρέπει τα νέα δάνεια της σε ενυπόθηκα, ενώ παράλληλα θα διατηρεί προστατευμένες τις Ελληνικές τράπεζες, σε συνδυασμό με κάποιες άλλες ενέργειες.

Η κυβέρνηση λοιπόν θα είναι υποχρεωμένη να καλύπτει τις λοιπές ανάγκες της (ελλείμματα κλπ. ύψους περί τα 2 δις € μηνιαία) μόνη της - μη έχοντας τη δυνατότητα να τις χρηματοδοτήσει με νέα δάνεια. Επομένως, θα είναι αναγκασμένη να παράγει πρωτογενή πλεονάσματα από αμέσως ή να μην πληρώνει τις υποχρεώσεις της στο εσωτερικό (μισθούς, συντάξεις κλπ.).

Πιθανολογούμε λοιπόν ότι, ακριβώς για το λόγο αυτό ο πρωθυπουργός διέκοψε το ταξίδι του και υιοθετήθηκαν σε συνθήκες πανικού οι νέοι φόροι – παράλληλα με τις μειώσεις των δαπανών που ανακοινώνονται (απολύσεις ΔΥ κλπ.). Πλέον, χωρίς το φόβο του πολιτικού κόστους, αφού δεν υπάρχει καμία απολύτως εναλλακτική επιλογή για την κυβέρνηση.

Μοναδικό, μεγάλο ίσως μειονέκτημα του ενδεχόμενου σχεδίου εσωτερικής χρεοκοπίας της Ελλάδας, είναι η αντίδραση των Πολιτών – όπου ελπίζουμε να μην αναγκασθεί ακόμη μία φορά η Ελλάδα, να γίνει το πειραματόζωο του πλανήτη.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ίσως εδώ πρέπει να αναφέρουμε πώς ακριβώς λειτουργούν οι Η.Π.Α., αφού όλο και περισσότερες Πολιτείες της οδηγούνται στη στάση πληρωμών – χωρίς όμως να αποτελούν μεγάλο κίνδυνο για την υπερδύναμη, ή για τον υπόλοιπο πλανήτη, όπως η Ελλάδα. Στις Η.Π.Α. υπάρχουν τρία σημαντικά στοιχεία, τα οποία δεν υφίστανται στην Ευρώπη:

(α)  Κεντρικό κρατικό σύστημα αναδιανομής, όπως αυτό για τις νόμιμες συντάξεις (social security) ή για την ιατρική περίθαλψη – οπότε αποφεύγονται οι κοινωνικές αναταραχές, οι οποίες οφείλονται κυρίως στην έλλειψη (απώλεια) των δύο παραπάνω κοινωνικών παροχών.  

(β)  Ομόλογα του ομοσπονδιακού κράτους, τα οποία χρησιμοποιούνται από τις τράπεζες σαν εγγυήσεις. Για παράδειγμα, μία Πολιτεία των Η.Π.Α. μπορεί να χρεοκοπήσει, αλλά οι τράπεζες της δεν σταματούν να λειτουργούν – δεν πτωχεύουν δηλαδή.

(γ)  Οι επί μέρους Πολιτείες είναι υποχρεωμένες να εξοφλούν, πριν από οτιδήποτε άλλο, τα ληξιπρόθεσμα δάνεια τους - από τα φορολογικά τους έσοδα. Δηλαδή, πρώτα πληρώνουν τους δανειστές τους και μετά τους δημοσίους υπαλλήλους τους ή άλλου είδους έξοδα – οπότε έχουν την εμπιστοσύνη των «αγορών».

Στα πλαίσια αυτά και χωρίς να επεκταθεί κανείς σε λεπτομέρειες, δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί το εξής: Μήπως οι μελλοντικές Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης σχεδιάζεται πλέον να ακολουθήσουν αυτόν ακριβώς το δρόμο των Η.Π.Α., πειραματιζόμενες εν πρώτοις με την πάμπλουτη, πολλαπλά προικισμένη, αλλά ανυπότακτη και μαχητική Ελλάδα;

(Άρθρο μας: Η ιδανική υποψήφια χώρα για τον παραδειγματισμό των υπολοίπων «εταίρων» της Ευρωζώνης: Κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης ή μήπως μία δίκαιη απόφαση για την υπεράσπιση του ευρώ; 12/4/2009 (30388 αναγνώσεις)

Υστερόγραφο: Επειδή είχαμε αρκετές ερωτήσεις στο θέμα της λειτουργίας των Πολιτειών στις Η.Π.Α., σε συνδυασμό με τις τράπεζες, αυτό που εννοούμε είναι το ότι, η Ευρωζώνη θα επιλέξει πιθανότατα (είναι ουσιαστικά η πρόταση του ΔΝΤ) την ενίσχυση (ανακεφαλαιοποίηση) των τραπεζών, αντί την αύξηση των κεφαλαίων του EFSM (χωρίς να έχει αποφασισθεί η δημοσιονομική ένωση).

Η αιτία είναι το ότι, ο μηχανισμός στήριξης θα έπρεπε να διαθέτει πάνω από 2 τρις €, εάν τυχόν κινδύνευε η Ιταλία (ήδη υποτιμήθηκε) και η Ισπανία. Αντίθετα, η κεφαλαιακή ενδυνάμωση των τραπεζών θα απαιτούσε πολύ λιγότερα χρήματα -ενώ θα διευκόλυνε παράλληλα τη διαγραφή χρεών σε χώρες που δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν με το δανεισμό τους, όπως για παράδειγμα η Ελλάδα, χωρίς να χρεοκοπήσουν οι τράπεζες και το χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Βασίλης Βιλιάρδος (copyright)

Αθήνα, 20. Σεπτεμβρίου 2011

viliardos@kbanalysis.com

Blame the Arabs

  Το ότι η ιστορία έχει πολλές και διαφορετικές αναγνώσεις, πέρα από μεγάλη κλεισαδούρα, είναι και μεγάλη αλήθεια. Εκτός του ό,τι γράφεται από τους νικητές, τα μέρη της είναι διάσπαρτα σε διάφορα σημεία, εκ των οποίων πολλά είναι άγνωστα και η ανάγνωσή τους  δίνει άλλη όψη σε γεγονότα. Μια τέτοια εικόνα, διαφορετική, λαμβάνει κανείς κοιτάζοντας την ιστορία της πρώτης πετρελαϊκής κρίσης του ’73 και του πολέμου του Βιετνάμ και το πώς συνδέονται μέσα από την οπτική της διεθνούς πολιτικής οικονομίας. Για να γίνει αντιληπτή η συσχέτισή τους όμως, πρέπει να ξεκινήσει κανείς αρκετά πιο πίσω, κάπου στα τελειώματα του Β’ παγκοσμίου πολέμου.

Στη Γιάλτα, και ενώ οι διαφαινόμενοι νικητές ΗΠΑ, ΗΒ και ΕΣΣΔ, κόβουν την πίτα των κρατών-κομπάρσων που θα έχουν στην επιρροή τους, οι δύο πρώτοι κανονίζουν ταυτόχρονα τον τρόπο λειτουργίας στο νέο καπιταλιστικό τους τσαρδί. Σκοπός τους ήταν να αποφευχθεί η χρηματοοικονομική αστάθεια του μεσοπολέμου και ο πόλεμος των υποτιμήσεων που προηγήθηκε του Β’ΠΠ, στον οποίο κάθε χώρα υποτιμούσε το νόμισμα της για να κερδίσει σε ανταγωνιστικότητα, χωρίς τελειωμό, με αποτέλεσμα το γαϊτανάκι υποτίμησης να οδηγεί σε νομίσματα-σκουπίδια. Το νέο status απαιτούσε σταθερότητα και τι ποιο αναμενόμενο από το να στηριχτεί στο νόμισμα του νικητή, το δολλάριο.

Με το τέλος του πολέμου, το νέο πλάνο είναι έτοιμο. Η συγκέντρωση γίνεται στην περιοχή του Bretton Woods, όπου πέφτουν οι τζίφρες και το πλάνο μπαίνει σε εφαρμογή. Το δολλάριο συνδέεται με το χρυσό και κυκλοφορεί σε αντιστοιχία με τα αποθέματα χρυσού που έχει στην κατοχή της η FED, ενώ ταυτόχρονα γίνεται η βάση για όλα τα νομίσματα του ατλαντικού μαχαλά. Οι συναλλαγματικές ισοτιμίες των τελευταίων, δένονται στο δολλάριο και τους επιτρέπεται μια διακύμανση μόνο +/- 1%. Κατά αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο τα κράτη δεν μπορούν να ξεκινήσουν νεό πόλεμο υποτιμήσεων, όχι μόνο δεν μπορούν να αυξήσουν την ανταγωνιστικότητά τους μέσω της υποτίμησης, αλλά και το κεφάλαιο μπορεί να διασχίζει τον ατλαντικό, ελεύθερα, όπως γουστάρει και με απόλυτη ασφάλεια. Για όσα νομίσματα δεν την πάλευαν με αυτήν την ισοτιμία, ιδρύθηκε ένα ταμείο, το γνωστό μας ΔΝΤ, μαζί με την Παγκόσμια Τράπεζα, τα οποία θα τους χρηματοδοτούσαν (και θα τους έβαζαν και το σχετικό χέρι φυσικά) για να επανέλθουν στην σταθερή ισοτιμία.

Την ίδια περίοδο, η αμερικανική οικονομία είναι ο παγκόσμιος κατασκευαστής ΑΚΑ Bob ο Μάστορας, αφού οι οικονομίες των λοιπών δυτικών χωρών είναι κατεστραμένες από τον πόλεμο. Ταυτόχρονα, ο Bob διατηρεί στρατιωτικές βάσεις και έχει υπό τον έλεγχό του τους δύο μεγάλους ηττημένους, Γερμανία και Ιαπωνία, οι λαοί των οποίων αυτοπροσδιορίζονται μέσω της εργασίας τους. Εκμεταλλευόμενος αυτό το χαρακτηριστικό ο Bob αποφασίζει να παρατήσει το μαστοριλίκι και να ασχοληθεί με τις υπηρεσίες και τα χρηματοοικονομικά-επενδύσεις-τοκογλυφίες κλπ και να αναθέσει τα μαστορέματα στα, καυλωμένα για δουλειά, loserάκια. Κι έτσι εγένετω ο Φρήντριχ κι ο Γιαμαμότο και οι δύο Μάστορες. Οι μάστορες θα κατασκευάζουν κι ο Bob, που τώρα γίνεται Robert, θα ελέγχει όλη την κίνηση των κεφαλαίων, θα κατευθύνει τις επενδύσεις και θα καταναλώνει. Το περίφημο σχέδιο Marshall περιλαμβάνει, πέρα από χορηγίες κι επενδύσεις στους κατεστραμμένους αγγλογάλλους και πολιτική στήριξη σε αμφιταλαντεύομενους τύπου ελλάδα, διαγραφή χρεών του Γιαμαμότο και κυρίως του Φρήντριχ, (τα χρέη του δεύτερου ήταν δεκαπλάσια από τα σημερινά της ελλάδος, τα οποία διαγράφηκαν εν μία νυκτί) για να μπορούν να επιδοθούν με άνεση στην πολυπόθητη εργασία τους.

Κι έτσι όλα κυλούσαν ομαλά και όμορφα στο ατλαντικό χωριό, μέχρι που άρχισαν να φαίνονται σύννεφα εξ ανατολής και συγκεκριμένα από το Βιετνάμ. Ο πρόεδρας Johnson, από τη μία καταστρώνει και εφαρμόζει ένα πλάνο αντιμετώπισης της ανεργίας, το οποίο σημαίνει αυξημένες δημόσιες επενδύσεις και επιδόματα, κι από την άλλη είναι μπλεγμένος σε έναν πόλεμο από τον οποίο δεν μπορεί να αποχωρήσει χωρίς να παραδεχτεί την ήττα του. Τα μηχανήματα στις εγκαταστάσεις της FED, έχουν πάρει φωτιά αφού δεν προλαβαίνουν να τυπώσουν χρήμα είτε για τα εσωτερικά, είτε για τα του πολέμου. Και φυσικά το πρόβλημα δεν είναι να διατηρηθεί η ισορροπία δολλαρίου-χρυσού που λέγαμε πιο πάνω (γιατί ο Robert  είναι το αφεντικό κι όποιος έχει πρόβλημα ας πάει να του το πεί στα ίσια ότι δεν παίζει fair-play), αλλά αυτός ο καταραμμένος πληθωρισμός. Ο όγκος των δολλαρίων που αρχίζει να κυκλοφορεί δεν έχει καμία σχέση με το απόθεμα χρυσού της FED, αλλά και τινάζει τις τιμές στον αέρα, οπότε το πρόγραμμα κατά της ανεργίας του πρόεδρα πάει κατά διαόλου.

Και σε αυτό το σημείο αναλαμβάνουν δράση ο Φρήντριχ κι ο Γιαμαμότο. Γίνεται συμφωνία τα πληθωριστικά δολλάρια να εξάγονται, μέσω των αμερικανικών βάσεων, στους μάστορες και οι τελευταίοι να παίρνουν super-extra-deals εξαγωγών στον μπαμπά Robert. Το κόλπο δουλέυει για λίγους μήνες, αλλά ως κομπογιαννίτικο, είχε μετρημένα εξ αρχής τα ψωμιά του. Ο πόλεμος στο Βιετνάμ συνεχίζεται, χωρίς να φαίνεται ότι υπάρχει κάνα αίσιο τέλος, πρόεδρας αναλαμβάνει ο (ίσως και αχρηστότερος των δικών μας Κωστίκα και Γιωρίκα) Νίξον, που χωρίς να διατηρεί το πρόγραμμα κατά της ανεργίας, καταφέρνει να αυξήσει τα έξοδα του δημοσίου, ενώ ταυτόχρονα τα δολλάρια είναι σχεδόν τριπλάσια του αποθέματος χρυσού και οι μάστορες αρχίζουν να σηκώνουν μπαϊράκι.

Για να διατηρήσουν την συναλλαγματική ισοτιμία σταθερή προς το δολλάριο και αφού έχουν τρελαθεί στις εξαγωγές, αρχίζουν τις υποτιμήσεις. Ο Robert συνεχίζει να κόβει όλο και πιο πολλά χαρτιά, συνεχίζει να καταναλώνει όλο και πιο πολλά, ενώ τα συνεργεία των μαστόρων έχουν πάρει φωτιά και δεν προλαβαίνουν να παράξουν. Κάνουν υποτιμήσεις, τα προϊόντα τους γίνονται όλο και πιο φτηνά και ρουφάνε, λαίμαργα, τα πληθωριστικά δολλάρια. Ο Robert πιέζει να σταματήσουν τις υποτιμήσεις αλλά οι Γιαμαμότο και Φρήντριχ τον γράφουν αφού έχουν πιάσει την καλή, φέρνοντας σαν δικαιολογία το καθεστώς του Bretton Woods.

Η όλη κατάσταση ξεφεύγει από κάθε έλεγχο. O Robert δηλώνει αδυναμία να κερδίσει τον πόλεμο και επίσης, αδυναμία να διατηρήσει το υπάρχον συναλλαγματικό σύστημα. Η συμφωνία του Bretton Woods, μπαίνει στη ραφιέρα, το δολλάριο απελευθερώνεται από τον χρυσό και κάθε νόμισμα τραβάει τον δρόμο του. Οι Φρήντριχ και Γιαμαμότο όμως, εκτός από μάστορες μένουν πλέον και μαλάκες αφού οι βιομηχανίες τους υπερπαράγουν και τώρα που δεν υπάρχει πελάτης, τους μένουν τα προϊόντα στο χέρι. Η υπερπαραγωγή, ούτως ή άλλως, είχε κάψει το μηχάνημα αφού η κατάσταση ήταν ανάλογη με ένα αυτοκίνητο που τρέχει με τις στροφές της μηχανής στο κόκκινο. Αναπόφευκτα κάποια στιγμή θα καεί, όπως και έγινε.

Ο συνδυασμός των δύο παραπάνω, οδηγεί σε κρισάρα. Πανικός επικρατεί στην καπιταλιστική οικονομία, εως ότου εμφανίζεται το outsider, ο ΟΠΕΚ, και σώζει την παρτίδα. Βλέποντας όλο αυτό το συναλλαγματικό νταραβέρι και φυσικά ενοχλημένοι από τα παιχνίδια επιρροών του Robert, οι Άραβες αντιδρούν και στέλνουν την τιμή του πετρελαίου στα ουράνια. Γερό χτύπημα στην ήδη παραπαίουσα οικονομία, αλλά ηθική σωτήρια λέμβος. Δεν φταίει ο Robert που εμφάνιζεται απρόσκλητος σε ξένες γειτονιές και πουλάει τσαμπουκά, δεν φταίνε οι Γιαμαμότο και Φρήντριχ που εμμέσως χρηματοδοτούσαν τον πόλεμο στο Βιετνάμ, φταίνε οι Άραβες.

Το αποτέλεσμα είναι να διαλυθεί το σύστημα του Bretton Woods, ο Robert να γίνει εσωστρεφής, αφού έχει ανοίξει πολλά οικονομικά και κοινωνικά μέτωπα στο εσωτερικό, με πολλά ψυχολογικά να αντιμετωπίσει, και οι Γιαμαμότο και Φρήντριχ να ψάχνονται για νέες διεξόδους συνέχισης των μαστορεμάτων τους, αφού τόσο γλυκάθηκαν, με τον πρώτο να καταρρέει μερικές δεκαετίες αργότερα και με τον δεύτερο να κινδυνεύει να την ξαναπατήσει σήμερα, με αντίστοιχο τρόπο (πάλι δεν ξέρει που να πουλήσει αυτά που υπερπαράγει). Το πιο σημαντικό πάντως ήταν ότι βρήκαν τον πραγματικό ένοχο για την κακομοιριά τους και μπορούσαν πλέον όλοι μαζί να επιδοθούν στα πεπραγμένα τους, με καθαρές συνειδήσεις.

Το τι έμεινε τελικά από όλη αυτήν την ιστορία είναι το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα, τα οποία απεμπόλησαν την θεσμική τους κάλυψη και το γύρισαν (σχεδόν) απροκάλυπτα στην τοκογλυφία, με επιτυχημένες δράσεις παγκοσμίως, πέρα από τις γνώριμες σε ελλάδα και Αργεντινή. 

Η οσία ανάπτυξη και τα καταναλωτικά της ζώα

Ένας πανέξυπνος μηχανολόγος συμφοιτητής μου, ο οποίος ηλιθιωδώς ήθελε να κάνει μεταπτυχιακά στα οικονομικά, από την στιγμή που συνειδητοποίησε τι σημαίνει ανάπτυξη και ποια η σημασία της, αδυνατούσε να καταλάβει ή και να δεχτεί ότι η μονάδα μέτρησης της ευμάρειας των πολιτών είναι το πόσο παράγουν. Η αναμενόμενη απάντηση που πετάχτηκαν να του δώσουν τα τσακάλια-οικονομολόγοι-συμφοιτητές του, είναι ότι αυτό που παράγουν οι πολίτες, μεταφράζεται άμεσα σε εισόδημα, επιχείρημα το οποίο, όμως, είναι μόνο εν δυνάμει σωστό. Προφανώς, τα έσοδα από τις πωλήσεις των παραχθέντων δεν κατανέμονται ισότιμα, αλλά δεν αισθάνονται και πολύ αλέγκροι οι νεοκλασσικοί οικονομολόγοι μπροστά σε τέτοια ζητήματα, οπότε τα παρακάμπτουν με την πρώτη ευκαιρία.

Επιπλέον, αν ξεκολλήσουμε το μυαλό μας από τα εγχώρια και δούμε το θέμα της ανάπτυξης υπερεθνικά, το ότι, δηλαδή, η παγκόσμια οικονομία πρέπει συνεχώς να παράγει όλο και περισσότερο, δεν φαίνεται να βγάζει και πολύ νόημα. Και το ζήτημα, πέρα από άνισες κατανομές και κοινωνικές αδικίες, έχει να κάνει κυρίως με το πώς ορίζουμε λανθασμένα τους δείκτες ευμάρειας και πιστεύουμε με θρησκευτική ευλάβεια σε αυτό το τοτέμ, που το λένε ανάπτυξη.

Κι επειδή το θέμα έχει πολλές εκφάνσεις, ας ξεκινήσουμε με τον ορισμό της ανάπτυξης, η οποία δεν είναι τίποτα παραπάνω από τον ρυθμό αύξησης του ΑΕΠ. Μπορεί, όταν προφέρεται με στόμφο από το στόμα του κάθε πολιτικάντη, να σου δίνει την αίσθηση ότι μιλάμε τόσο για οικονομική, όσο και για κοινωνική πρόοδο, αλλά παραμένει απλά ένας δείκτης που δείχνει πόσα παραπάνω παράξαμε για φέτος. Και αν πρόκειται για τις ΗΠΑ ή την Αγγλία, δεν έχει να κάνει ούτε καν με προϊόντα, αλλά με το πόσα κέρδη βγήκαν μέσω αρμπιτράζ και κινήσεις κεφαλαίων (εξευγενισμένοι ορισμοί του αέρας κοπανιστός).  

Το πρώτο ερώτημα που θα έπρεπε να κάνει κανείς σχετικά με την ανάπτυξη, είναι το πώς αυτή μεταφράζεται σε ευμάρεια. Για να έχει κάποιο νόημα η επιπλέον παραγωγή, θα πρέπει κάποιος να καταναλώσει ό,τι παράξαμε. Και πόσο αστείο φαίνεται αυτό, την συγκεκριμένη περίοδο που το μέγα ζητούμενο είναι η θετική ανάπτυξη, όταν η ζήτηση και η κατανάλωση, παγκοσμίως, είναι για τα μπάζα. Πέρα από το πραγματιστικό του θέματος, το βασικό ζητούμενο είναι το στήσιμο του όλου σκηνικού, κατά το οποίο η ευτυχία του κάθε ατόμου υπολογίζεται μέσω της κατανάλωσής του. Και μιλάμε για μια κατανάλωση, η οποία έχει όλα τα χαρακτηριστικά της σπατάλης. Η ολοένα αυξανόμενη παραγωγή, χρειάζεται την άντληση όλο και περισσότερων πόρων, άσχετα αν η τεχνολογική επιστήμη κάνει ό,τι μπορεί για να καλυτερέψει τις μεθόδους άντλησης και επεξεργασίας, ώστε να ξοδεύουμε για την ίδια παραγωγή, λιγότερους πόρους. Τα αποτελέσματα μόνο θεαματικά δεν είναι (αν και δεν συγκρίνονται με τον βιασμό των φυσικών πόρων από την ΕΣΣΔ, που ήταν και από τις βασικές αιτίες κατάρευσής της).

Έτσι λοιπόν, πρέπει να ξοδεύουμε περισσότερα, για να παράγουμε περισσότερα, για να κερδίζουμε περισσότερα, για να μπορούμε να ξοδεύουμε περισσότερα, για να παράγουμε περισσότερα κ.ο.κ. Θυμίζει γνωστό κόμικ στο οποίο ο εργάτης ζητάει αύξηση από το αφεντικό και αυτό του λέει πως πρέπει να αρχίσει να ξοδεύει παραπάνω για να συμβεί κάτι τέτοιο. Και όσο συμβαίνει αυτό και δεν υπάρχουν κρίσεις και τα συναφή, όλα καλά, αλλά μέχρι που μπορούμε να τραβήξουμε αυτό το παιχνιδάκι; Και καλά εμείς, αλλά η γαία δεν φαίνεται να την πολυπαλεύει με το καπιταλιστικό μοντελάκι. Αν βαριέσαι όλη αυτήν την φιλολογία περί οικολογικής καταστροφής, απλά ρίξε μια ματιά έξω από το παράθυρό σου, ειδικά αν ζείς στην Αθήνα.  

Και σε αυτό το σημείο είναι που την πάτησε ακόμα και ο γερο-Κάρολος. Ο ίδιος πίστευε ότι όταν η παραγωγή φτάσει σε ένα σημείο πολύ υψηλό, τότε ακριβώς θα υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες για να ελευθερωθούν οι άνθρωποι και να εξαλειφθούν οι όποιες κοινωνικές ανισότητες και  τότε θα πραγματωθεί ο απόλυτος κομμουνισμός. Φυσικά άλλο να το λες αυτό το 1860 και άλλο το 2010. Αλλά η ουσία είναι ότι ο Μάρξ τελικά, λίγο ξέφυγε από την καπιταλιστική φαντασίωση της ανάπτυξης, παρά μόνο ασχολήθηκε με την καπιταλιστική οργάνωση. Ο στόχος παρέμεινε ο ίδιος και άλλαξε απλά η πορεία. Το πιο ενδιαφέρον είναι πως το ινδικό οικονομικό μοντέλο των αρχαίων χρόνων, που ο Μάρξ είχε σαν πρότυπο, ήταν περισσότερο προσανατολισμένο προς την ανακύκλωση, παρα προς την ανάπτυξη. Η παραγωγή περισσότερων ή/και νέων προϊόντων ήταν απειροελάχιστη και η λειτουργία της οικονομίας ήταν η παραγωγή, η κατανάλωση και η επανάχρηση στην παραγωγή των ήδη καταναλωμένων προϊόντων. Για παράδειγμα (κλέβοντας μερικές αναφορές του Καστοριάδη* στον Ουγκώ), ο τελευταίος, αναφερόμενος στους υπονόμους των Παρισίων υπολόγισε ότι οι Γάλλοι ξοδεύουν γύρω στα 10 εκατομμύρια δολάρια ετησίως (σε σημερινά λεφτά), αφού δεν κάνουν το σκατό τους, όχι παξιμάδι, αλλά λίπασμα όπως οι κινέζοι, οι οποίοι, έτσι, έχουν πολύ πιο εύφορα εδάφη για να καλλιεργήσουν.

Το νόημα των παραπάνω δεν είναι, φυσικά, να το γυρίσουμε όλοι στην ανακύκλωση με κάθε τρόπο, όπως και δεν θέλω να το παίξω οικολόγος, αφού πολιτικά ούτε ξέρω ποιες είναι οι θέσεις τους, ούτε μου προκαλούν κάποια διάθεση να ασχοληθώ με αυτές. Το ζήτημα είναι ότι η σημερινή οικονομία είναι στημένη και κινείται σε μια σπείρα, η οποία δεν μπορεί να συνεχιστεί ατέρμονα, όπως και ότι ακόμα και η πιο δημοφιλής εναλλακτική της, δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα ουσιαστικά, αφού η αγιοσύνη της ανάπτυξης είναι αδιαμφισβήτητη κι από τις δύο πλευρές.

Φυσικά, για να μην αδικώ τον γερο-Τσάρλυ, το πώς κατανέμεται και αξιοποιείται αυτή η ανάπτυξη, είναι το άλλο μισό της ιστορίας. Κι ούτε μπορεί κανείς να αμφισβητήσει τα θετικά αποτελέσματα της ανάπτυξης, που μεταφράζονται σε πρόοδο μέσω της επιστήμης. Κοιτάζοντας απλά κάποια νούμερα, δεν είναι τυχαίο, από πλευράς προόδου, ότι η κίνα, που την τελευταία πενταετία έχει διψήφια μέση ανάπτυξη, έχει ρίξει το ποσοστό φτώχειας κάτω από 3%, ενώ ξέρουν να γράφουν το όνομά τους και λίγα λογάκια για τον εαυτό τους το 94% του πλυθησμού της, όπως και δεν είναι τυχαίο, στον αντίποδα, ότι η νιγηρία, που ενώ έχει μέση ανάπτυξη για το ίδιο διάστημα γύρω στο 6,5%, έχει ποσοστό φτώχειας 64,6%, μ.ο. ζωής τα 48 και ποσοστό αναλφάβητων 39%.

Όπως έχει διαμορφωθεί το παγκόσμιο status, για διάφορους λόγους, κάποιες χώρες έχουν αναλάβει τον ρόλο του παραγωγού, κάποιες τον ρόλο του καταναλωτή και κάποιες φυτοζωούν και δεν είναι καθόλου λογικό να απαιτεί κανείς να παρουσιάζουν όλες ανάπτυξη. Οι ηπα, ο μεγαλύτερος πελάτης στον πλανήτη, είχε βρεί το τρύκ της παροχής υπηρεσιών και την wall street για να καλύψει την υπερκατανάλωσή του, αλλά τώρα με την κρίση το κολπάκι αποδεικνύεται τζούφιο. Το ίδιο ισχύει και για την αγγλία, ενώ στην γερμανία η παραγωγή είναι αυτοσκοπός και η κατανάλωση απλά ανύπαρκτη (εμείς για ποιόν νομίζετε ότι τα κάνουμε όλα αυτά βρε; Για σας τα κάνουμε!). Η ελλάδα απ΄την άλλη είναι σαν τον κάγκουρα από τα πατήσια που ήθελε να γίνει μέλος στο politia tennis club. Κάτι η ματιαοδοξία του, κάτι τα ψιλά γραμματάκια που δεν διάβασε όταν υπέγραφε το συμβόλαιο συμμετοχής, τώρα τρέχει και δεν φτάνει. Η κίνα μπορεί να φαίνεται όμορφη, μακιγιαρισμένη με στατιστικά μαγειρέματα, αλλά έχει βάλει να δουλεύει, υπό άγνωστες συνθήκες, οτιδήποτε μπορεί να στέκεται και να κινείται σε δύο πόδια, ενώ η αφρική, με την εξαίρεση της αιθιοπίας και κάποιων άλλων ελαχίστων χωρών, έχει πιάσει πάτο (ή μάλλον εκεί ήταν από αποικιοκρατίας) και πάει για απόπατο.

Κι όλα αυτά λόγω της εμμονής στην οσία ανάπτυξη. Λόγω της εμμονής στο κάποιοι να καταναλώνουν όλο και πιο πολύ, κάποιοι να παράγουν όλο και πιο πολύ και καποιοι να κερδίζουν όλο και πιο πολλά. Σε μια κλειστή οικονομία (χωρίς πάρε δώσε με άλλες χώρες) ένας σταθερός ρυθμός ανάπτυξης 0%, ενώ για κάποιους ακούγεται εφιαλτικός, στην πραγματικότητα δείχνει την απόλυτη ισορροπία. Η οικονομία καταναλώνει ακριβώς αυτά που παράγει. Και αν υποθέσουμε ότι υπάρχει μια όσο το δυνατόν δικαιότερη κατανομή εισοδημάτων, το ΑΕΠ θα μπορούσε να αυξάνεται ακριβώς όσο αυξάνεται και ο πληθυσμός, έτσι ώστε να διατηρηθεί η εν λόγω ισορροπία. Θα μπορούσε επίσης να αυξάνεται, όποτε η επιστήμη παρουσιάζει κάποια νέα και ουσιαστική τεχνολογία που αλλάζει τα δεδομένα (ουσιαστική λέμε, όχι το νέο τηλέφωνο-ηλεκτρονικό υπολογιστή-ελβετικό σουγιά-βαλιτσάκι του spot billy). Γυρνώντας στην παγκόσμια οικονομία, για να μπορούσε να επιτευχθεί κάτι τέτοιο (ευτυχώς η φαντασία είναι ακόμα τζάμπα και ο καθένας μπορεί να λέει ό,τι μαλακία του κατέβει στο κεφάλι) θα έπρεπε να οριστεί ένα standard επίπεδο διαβίωσης, ανάλογα με τις δυνατότητες και τις συνήθειες του κάθε λαού, και να ακολουθηθεί μια καθοδηγούμενη εξισορρόπηση της ανάπτυξης ή του επιπέδου του ΑΕΠ της κάθε χώρας, αν προτιμάς.

Ξέρω ότι από πλευράς ρεαλισμού, έχω πάρει κόκκινη κάρτα, ντισκαλιφιέ και διετή απαγόρευση εισόδου στα γήπεδα, αφού έχω υπονοήσει παγκόσμια κυβέρνηση με πρωτίστως κοινωνικούς και δευτερευόντως οικονομικούς στόχους. Κι όλα αυτά μπορεί να σου ακούγονται αριστερίζωντα (αν και όπως σου έδειξα πιο πάνω, δεν είναι, τουλάχιστον όχι μαρξιστικά), αλλά, εκ φύσεως, είναι απλά μια αφορμή για ψιλοκουβεντούλα. Ούτως ή άλλως, όσα θεωρούσαμε σαν δεδομένα καταρρέουν σαν ντόμινο και πρέπει σιγά σιγά να έχουμε και κάτι καινούργιο να πούμε (ειδικά στην ευρώπη, όπου η ακαδημαϊκή σκέψη έχει ξεχάσει να σκέφτεται). Ήδη οι αμερικανοί θεωρητικοί της ανάπτυξης, το έχουν πιάσει το νόημα, ότι δεν τσουλάει άλλο αυτό το μοντελάκι και πως χρειάζεται μια αλλαγή, αλλά σαφή αποτελέσματα ακόμα δεν υπάρχουν και φυσικά κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι το καινούργιο θα είναι καλύτερο από το παλιό. Απλά είναι πολύ σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι πρέπει να σταματήσει αυτός ο δογματισμός της ανάπτυξης και να πεθάνει αυτό το καταναλωτικό ζώο που κατοικεί μέσα μας, πριν μας φάει, εμάς τους ίδιους, ζωντανούς.

PS: Εν μέσω κρίσης, όλα τα παραπάνω, εννοείται, είναι απλά μαλακίες. Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε (πέρα από το να κάψουμε καμμία τράπεζα) είναι να παράγουμε περισσότερο ή να καταναλώνουμε λιγότερο, αφού αυτήν την στιγμή ένα μάτσο τζογαδόροι, που έχουν κάμποσα φράγκα στο χέρι, κοιτάζουν να δούν σε ποιό άλογο τους συμφέρει να ποντάρουν και το άλογο της ελλάδας είναι από αυτά που στην εκκίνηση πάνε προς τα πίσω ενώ φαίνεται να είναι και κουτσό. Και τα κουτσά άλογα συνήθως τα σκοτώνουν.

* Σχετικό κείμενο για όποιον ενδιαφέρεται:

‘Οικολογία και Πολιτική’, ανθρωπολογία, πολιτική, φιλοσοφία, Κ. Καστοριάδης, 1993

(αρκετή διαφήμιση έκανα, τις εκδόσεις βρες τες μόνη σου)

Φυλές οικονομολόγων

Επειδή η αβάσταχτη ελαφρότητα της αυγουστιάτικης καθημερινότητας, με τα μπάνια του λαού και το folklore που τα συνοδεύει, την προσωρινή διάλυση των σκηνών στο Σύνταγμα, το ψήσιμο των νέων μέτρων και την φαιδρότητα της τεϊοδιασκεδάσεως (που αν λεγόταν Weed Party, θα ήταν πιο χαρούμενος, τουλάχιστον ο μισός πληθυσμός της γης) καταλήγει να είναι δις(α)βάσταχτη,  οπότε και η διάθεση εδώ είναι μακριά από καθημερινότητα, αλλά ελαφρύτερη των ελαφρυτέρων.

Το να θεωρείς ότι όλοι οι οικονομολόγοι είναι ένα και το αυτό, είναι εξίσου έξυπνο με το να θεωρείς ότι οι μουσικοί είναι όλοι βιολιστές σε κουαρτέτα μουσικής δωματίου, ότι οι σκηνοθέτες είναι όλοι παιδιά του Spielberg και του Lucas, ότι όλες οι χορεύτριες είναι μπαλαρίνες, ή, ότι η κβαντική φυσική είναι γραμμική συνέχεια της θεωρίας της σχετικότητας. Τα οικονομικά πήραν μορφή περί τον 16^ο με 17^ο αιώνα, οπότε, όπως είναι λογικό, έχουν περάσει από πάρα πολλά στάδια, με κοινό χαρακτηριστικό την αλλαγή θέσεων και αντιλήψεων, ακολουθώντας πάντα τις όποιες κοινωνικές αλλαγές (ο οικονομολόγος πρώτα κοιτάει αυτό που λειτουργεί σωστά στην πράξη και μετά ψάχνει να δεί αν λειτουργεί σωστά και στην θεωρία).   

Κόντρα στην αντίληψη που επικρατεί σήμερα (ακόμα κι από ακαδημαϊκούς, τρομάρα τους), τα οικονομικά συγκαταλέγονται στο πλαίσιο της φιλοσοφίας, αφού ο οικονομολόγος είναι ουσιαστικά ένας κοινωνικός (ψευδο)επιστήμονας, που προσπαθεί να εξηγήσει τις κοινωνικο-οικονομικές σχέσεις με μαθηματικά. Επιστήμονας πάντως, δεν είναι. Οι διάφορες σχολές, (που πολλές φορές χρησιμοποιούνται από διαφορετικές πολιτικές πλευρές, οπότε και η ταύτισή τους με κόμματα δεν συνίσταται) χωρίζονται σε ορθόδοξες και ετερόδοξες. Ή αν προτιμάς σε mainstream και αλτερνατίβες. Το γιατί και πώς διαχωρίζονται σε αυτές τις δύο κατηγορίες, θα το καταλάβεις και μόνη σου (ε, μην τα θες κι εσύ όλα μασημένα).

Ορθόδοξες φυλές

Μερκαντιλιστές

Δεινοσαυρίζουσα σχολή του 16^ου, κατά την οποία ο πλουτισμός της κάθε χώρας έρχεται με την συσσώρευση χρυσού και ασημιού. Μέσα σε αυτό το πάρτυ των Ισπανών και Πορτογάλων στην αμερικάνα λατίνα, όποιος δεν είχε πρόσβαση σε χρυσό κι ασήμι, προσπαθούσε να κάνει πλεονάσματα στο εμπορικό του ισοζύγιο (εξαγωγές μείον εισαγωγές) για να αποκτήσει τα μέταλλα αυτά, σε συνάλλαγμα. Δασμοί (φόροι επί των εισαγωγών) στο 150% της αξίας των προϊόντων και full επιδοτήσεις στους ντόπιους παραγωγούς που εξάγουν. Οι Άγγλοι, πάλι, προτιμούσαν να ληστεύουν τους Ισπανούς.

Φυσιοκράτες

Γαλλική σχολή, περιόδου Διαφωτισμού, με βασικό άξονα την ελευθερία του ατόμου. Ο πλούτος των κρατών δεν βρίσκεται στα πολύτιμα μέταλλα, αλλά στην γεωργία, με την έμφαση φυσικά όχι σε επίπεδο μεγαλογαιοκτημόνων, αλλά μικροπαραγωγών. Ντετερμινισμός, á la Καρτέσιος, laissez faire-laissez passé και βαθιά σέντρα, ακριβείας, στους κλασσικούς.

Κλασσικοί

Βασιζόμενοι στο δόγμα των φυσιοκρατών, και κυρίως στην φιλοσοφία του Κάντ, και με αρχηγό τον Σκωτσέζο A. Smith (πατέρα της αγίας τριάδας των οικονομολόγων), ορίζουν τις πηγές πλούτου των εθνών, ως την γη, την εργασία και το κεφάλαιο. Ο Smith, στα όρια του ανάρχα, ήταν φανατικός πολέμιος της όποιας παρέμβασης στην αγορά από βασιλιά και αριστοκράτες, καθώς πίστευε ότι ένα αόρατο χέρι είναι ικανό να κάνει την οικονομία να λειτουργήσει αρμονικά και με υγιείς όρους. Παρ’ότι θεωρείται ως ο παππούς του νεοφιλελευθερισμού που ζούμε σήμερα, διατηρώ επιφυλάξεις για το αν θα ήταν περήφανος για τα αποπαίδια του. Λοιποί μεγάλοι κλασσικοί (όλοι Βρετανοί) ο Ρικάρντο που εστίαζε στα συγκρουόμενα συμφέροντα γαιοκτημόνων (αριστοκρατών) και βιομηχάνων-εργατών (ο ίδιος, υποστηρικτής των δεύτερων), ο απαισιόδοξος της παρέας Μάλθους, κάτα τον οποίο ο πληθυσμός της γης αυξάνεται πιο γρήγορα από τα τρόφιμα, οπότε κάποια στιγμή η τιμή των τροφίμων θα πάει στου διαόλου, ενώ αμφισβητούσε την ικανότητα της αγοράς να αντιμετωπίσει μόνη της την ανεργία και ο Τζον Στιούαρτ Μιλλ κατά τον οποίο η αγορά ναι μεν κατανέμει σωστά τους πόρους, αλλά όχι και τα εισοδήματα. Τους χρεώνεται η κρίση του ’29.

Μαρξιστές

Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να ειπωθούν και πολλά, για αυτήν την φυλή. Φύλαρχος, φυσικά, ο Κάρολος (ο υιός της αγίας τριάδας των οικονομολόγων), ο οποίος, αν και επηρεασμένος από τον  Ρικάρντο, άσκησε έντονη κριτική στους κλασσικούς. Θεώρησε ότι το σύνολο της παραγωγής ανήκει στους εργάτες και όρισε την υπεραξία ως την διαφορά τιμής πώλησης και πραγματικής αξίας ενός αντικειμένου, την οποία καρπώνονται οι κεφαλαιούχοι καθήμενοι στον καναπέ. Υπέδειξε τις εσωτερικές αντιφάσεις του καπιταλισμού που θα οδηγήσουν στην αυτοκαταστροφή του, με πιο αποδεχτή από το σύνολο των οικονομολόγων, τον γεωγραφικό περιορισμό του κεφαλαίου. Αν δεν έχεις που να καταθέσεις το κομπόδεμά σου και το αφήσεις να κάθεται κάτω από το στρώμα, τότε αυτό θα χάσει την αξία του. Αν οι επενδύσεις σου μπορούν να γίνουν μόνο μέσα σε μια χώρα ή ήπειρο, τότε κάποια στιγμή, όλοι θα έχουν επενδύσει παντού, οπότε κλάφτα Χαράλαμπε. Διαβάζοντας κανείς την μαρξιστική οικονομική, θα δει μια παγωμένη εικόνα του Λονδίνου του 1860. Από ανανεώσεις, όχι κάτι σπουδαίο, τουλάχιστον όχι σε mainstream επίπεδο. Σήμερα, ένα μέρος μαρξιστών το έχει γυρίσει σε πιο ήπια σοσιαλδημοκρατία, ενώ άλλο, σε πιο hardcore καταστάσεις, ετερόδοξες. Απ’όσο ξέρω, τα μόνα update που παίζουν στην πιάτσα είναι της microsoft κι αυτά μάλλον δεν είναι συμβατά. Κάποια ιδέα κανείς, ρε παιδιά, κάτι;

Θεσμικοί

Η πρώτη Αμερικανική σχολή με μπροστάρη τον Βεμπλέν (στα υπ’όψιν, ακόμα δεν έχουμε φύγει από τον 19^ο αιώνα). Πολέμιοι των νεοκλασσικών (βλ. παρακάτω),  υποστήριζαν ότι όσα μαθηματικά κι αν χρησιμοποιήσουν οι τελευταίοι, επιστήμονες δεν γίνονται (το οποίο είναι πέρα, για πέρα, για πέρα, για πέρα αλήθεια). Σημασία δεν έχουν οι γελοίες υπεραπλουστεύσεις και οι παράλογοι ορθολογισμοί των νεοκλασσικών, αλλά η εξέταση των κοινωνικών θεσμών, ηθών και εθίμων, αφού οι αγορές καθορίζονται από τους θεσμούς και τις δομές της εξουσίας. Κυρίαρχοι στις ΗΠΑ μέχρι τον μεσοπόλεμο, η άρνησή τους προς τα μαθηματικά, τελικά τους κόστισε. Σήμερα οι μισοί θεσμικοί τα έχουν κάνει πλακάκια με τους μετακεϋνσιανούς (βλ. παρακάτω), με πιο γνωστό τον Γκάλμπρεϊθ (μέντορα του Α. Παπανδρέου), ενώ οι λοιποί μισοί με τους νεοκλασσικούς.

Κεϋνσιανοί

Γενικώς, τείνουν να ταυτίζονται με σοσιαλδημοκράτες, το οποίο όμως δεν είναι απαραίτητα σωστό (σε αρκετές περιπτώσεις,καθόλου). Με leader of the pack τον εκκεντρικό Λόρδο Κέϋνς (το άγιο πνεμα της αγίας τριάδας των οικονομολόγων), αντιδρούν στην ελεύθερη αγορά, αφού η τελευταία, με την ανεργία πάνε πακέτο. Ο Κέϋνς, αναλαμβάνει μεταπολεμικά το υπουργείο οικονομικών του ΗΒ και χαράζει μια πολιτική που την ακολουθούν, οι λοιποί δυτικοί (πάνω κάτω) μέχρι τις αρχές των 70’s. Έμφαση δίνεται στην ανάπτυξη και την καταπολέμηση της ανεργίας, μέσω των δημοσίων επενδύσεων, στο κράτος πρόνοιας τύπου «ΠΑΣΟΚ ρε μούτρο, ΠΑΣΟΚ»  και γενικότερα κρατική παρέμβαση στις αγορές, όταν οι τελευταίες τα κάνουν θάλασσα. Τους χρεώνεται η κρίση των αρχών του ’70, η υπερ-χρέωση των κρατών (αδίκως, αφού η τελευταία άρχισε επί μονεταριστών, λίγο πιο μετά) και ο στασιμοπληθωρισμός της περιόδου. Σήμερα υπάρχουν οι νεοκεϋνσιανοί (Σάμιουελσον, Χίκς) , κολλητάρια των νεοκλασσικών και οι μετακεϋνσιανοί (βλ. στα ετερόδοξα).

Μονεταριστές

Κράτος; Ποιό κράτος; Αφήστε την Αγία Κεντρική Τράπεζα να τα αναλάβει όλα και θα βρούμε όλοι (κεφαλαιούχοι, επενδυτές, μεγαλοκαρχαρίες) την υγειά μας. Φύλαρχος, ο εβραίος Φρίντμαν (όχι ότι υπάρχει θέμα αντισημιτισμού, αλλά ο τύπος επιβεβαίωνε το στερεότυπο). Κατά τον τύπο αυτόν, η απληστία είναι μια υπαρκτή πλευρά του ανθρώπου, βάσει της οποίας λειτουργεί σαν οικονομικό ον. Αν προσθέσουμε τις απληστίες όλων μας, τότε υπάρχει ένα μηδενικό άθροισμα, όπου όλοι είναι ευχαριστημένοι. Η μόνη σωστή οικονομική πολιτική είναι η επιστροφή στα κλασσικά (ελεύθερη αγορά), το κράτος είναι αναγκαίο κακό, ενώ η κεντρική τράπεζα μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα (κοίτα την κατάσταση στην Ε.Ε. και βγάλε συμπεράσματα μόνη σου). Καλοί στην αντιμετώπιση του πληθωρισμού, αλλά από ανεργία άστα να πάνε. Θα περάσει ασχολίαστο (ούτε καν ένα σχόλιο τύπου «σκατά στον τάφο του Φρίντμαν»), αφού υπάρχουν και πιο ολοκληρωμένες αναλύσεις, επί του θέματος.

Νεοκλασσικοί

Παρ’όλο που η συγκεκριμένη σχολή ξεκίνησε στο τέλος του 19^ου από τον Μάρσαλ, μπαίνουν σε αυτήν την σειρά, αφού τα κατορθώματά τους τα τρώς σήμερα, μαζί με αυτά των μονεταριστών. Υπερ-μαθηματικοποίησαν τα οικονομικά και τα στήριξαν σε θεωρήσεις τύπου ο άνθρωπος είναι το πλέον ορθολογικό όν, ενώ ο υποκειμενισμός, σαν έννοια, απλά δεν υφίσταται. Ενώ οι κλασσικοί θεωρούσαν ότι οι τιμές καθορίζονται από το κόστος παραγωγής, οι νεοκλασσικοί το αντέστρεψαν λέγοντας πως οι τιμές καθορίζονται από την ζήτηση των ορθολογικών ανθρώπων. Οι κλασσικοί, επίσης, είχαν συναίσθηση των αδικιών που δημιουργούνται σε μια καπιταλιστική οικονομία, με την μη δίκαιη κατανομή εισοδήματος. Οι νεοκλασσικοί αντέστρεψαν τα επιχειρήματα των πρώτων και δικαιολόγησαν το υπάρχον σύστημα. Τέτοια έλεγαν στους μονεταριστές και τους έριξαν. Ευτυχώς, μέχρι στιγμής, δεν έχουμε δεί παιδί-έκτρωμα από αυτό το ζεύγος. Από κοντά και οι νεοκεϋνσιανοί, που τσίμπησαν το δόλωμα της ψευτοεπιστημονικότητας για να καλύψουν την ματαιοδοξία τους. Σε όλους μαζί, τους χρεώνεται, μεταξύ άλλων, η πρόσφατη παγκόσμια οικονομική κρίση και όπως πάει το πράγμα, πιθανότατα και η τωρινή κρίση χρέους.

Ετερόδοξες Φυλές

Αυστριακοί

Παραλλαγή των νεοκλασσικών, με πατέρα τον Σουμπέτερ κι αγαπημένοι της Σιδηράς Κυρίας(;), Μαργαρίτας. Παρ’ότι πιστεύουν στην ελεύθερη αγορά, δεν δέχονται τις απλοποιήσεις των νεοκλασσικών. Δεν μπορεί να υπάρξει ισορροπία στις αγορές, ενώ οι άνθρωποι λειτουργούν  απρόβλεπτα και ανορθολογικώς υποκειμενικά. Ο καπιταλισμός είναι εν γένει ασταθής και η επιχειρηματικότητα αξίζει ένα μεγάλο μπράβο, αφού λειτουργεί εν μέσω μεγάλου ρίσκου. Συντηρητική και απεχθανόμενη τα μαθηματικά, ρομαντική φυλή.

Μετακεϋνσιανοί

Μισούν νεοκεϋνσιανούς, μονεταριστές και νεοκλασσικούς. Μισούν τον ατομικισμό και την ορθολογικότητα. Γενικότερα προοδευτικοί, με τάσεις προς ολισμό και  με σταθερά την δίκαιη κατανομή εισοδήματος.

(Αναρχο)Μουτουαλιστές

Κι όμως, ακόμα κι οι αναρχικοί έχουν την δική τους πολιτική οικονομία. Φύλαρχος ο Προυντόν. Αν είσαι ώριμος αρκετά για να ζεις σε μια αναρχική, ανταλλακτική κοινωνία, τότε είσαι επίσης ώριμος για να χρησιμοποιείς το χρήμα ως μέσο ανταλλαγής. Μην ξεχνάς ότι ανεξάρτητα από την σημερινή κατάσταση, όπου το χρήμα έχει αποκτήσει δική του οντότητα, αρχικά δημιουργήθηκε για να σου διευκολύνει την ζωή κι έτσι πρέπει να το χρησιμοποιείς. Τα μέσα παραγωγής ανήκουν σε άτομα, ή ομάδες και οι τιμές καθορίζονται με την μαρξιστική έννοια της αξίας. Σε αντίθεση με τους υπόλοιπους αναρχικούς, η μετάβαση γίνεται ειρηνικά, εκ των έσω. Ερωτηματικό το ποιός καθορίζει πόσο χρήμα κόβεται και πόσο κυκλοφορεί στην γύρα.

Ριζοσπάστες

Μεταμαρξικοί: Κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας μέσα σε σοσιαλδημοκρατία ή και σε αυτοδιαχειριζόμενο σοσιαλισμό.

Μεταμοντέρνοι: Φιλοσοφικές αρχές ο ριζικός υποκειμενισμός, ο σχετικισμός, η μη ύπαρξη αντικειμενικής αλήθειας, η αβεβαιότητα, ενώ η οικονομία οργανώνεται σε συμμετοχικό αυτοδιαχειριζόμενο σοσιαλισμό. Αποτελούν την avant-garde των οικονομικών.

Νέες Φυλές

Πρόκειται για θεωρήσεις και απόψεις που δεν έχουν πάρει ακόμα σαφή μορφή. Στην Ευρώπη το κέντρο είναι το Βέλγιο, με πρωτεργάτη τον De Grauwe (άλλος ένας από τους «εγώ σας τα’λεγα» οικονομολόγους). Κατάριψη της ορθολογικότητας των νεοκλασσικών αν και συνέχιση με τα ίδια εργαλεία, πολύ κοντά στους μετακεϋνσιανούς, με σκοπό να παρουσιαστεί μια πιο ορθόδοξη εκδοχή τους.

Στις ΗΠΑ, η σκέψη είναι σε πιο προχωρημένο επίπεδο, όπου πλέον τα οικονομικά μοντέλα αρχίζουν να περιλαμβάνουν την φύση και την ευμάρεια των ανθρώπων όχι μόνο ως καταναλωτών, αλλά κι ως συναισθηματικών οντοτήτων. Η πρόταση στην σημερινή κρίση είναι μια ήπια από-ανάπτυξη, που δεν είναι απίθανο να έχει απήχηση στο εγγύς μέλλον.

PS1. Εντάξει, υπάρχουν κι ένα σωρό άλλες φυλές (Φεμινίστριες, Εξελικτικοί, Πειραματικοί, Οικολόγοι, Συμπεριφοριστές κ.α.), αλλά κάπου πρέπει να μπεί ένα τέλος στο κείμενο πριν αρχίσουν τα πολλά χασμουρητά.

PS2. Ραντεβού τον Σεπτέμβρη όπου θα τελειώσουν τα ψέματα, τα κεφάλια θα μπούνε μέσα και κάθε κατεργάρης θα κάτσει επίτελους στον πάγκο του.